Beeldanalyse "Innenraum"

Tijdens de les

In les 47 hebben we gezamenlijk een voorbeeld beeldanalyse gemaakt van een werk van Bastiaans vader. Het is een olieverf schilderij genaamd de Waterput en verbeeldt een landschap in de buurt van Lochem. Verschil in beleving wordt tijdens de les heel duidelijk. Voor Bastiaan betekent het vooral fijne herinneringen aan wandelingen met zijn vader, Liza associeerde het werk met nare herinneringen aan sportvelden met verplichte oefeningen, en het onvermijdelijke sponsor-reclamebord van de lokale slager op achtergrond.

Voor het maken van beeldanalyses is de “Beeldwijzer beschouwing van een vlak beeld” een prima leidraad. In les 48 gaan we een bezoek brengen aan het van Gogh museum en het stedelijk museum voor de expositie “Sag mir wo die Blumen sind” van Anselm Kiefer.

De bedoeling is om uit deze tentoonstelling een werk te kiezen en daar een beeldanalyse van te maken. Ik heb gekozen voor “Innenraum”, een werk uit 1981.

Wat doet het werk met je?

Ondanks de weerzinwekkendheid van het beeld, veroorzaakt door het onderwerp, door het palet, en zelfs door de wijze van aanbrengen heeft het toch een -voor mij- niet te verklaren aantrekkingskracht. Ik heb er -ook deze keer- lang naar staan en zitten kijken, en kan er nog veel langer naar kijken. Het is voor mij dan ook het absolute hoogtepunt van de expositie.

Het is zo mooi en zo eng tegelijkertijd, en daarmee net zo indrukwekkend als beangstigend. Samengevat: bijzonder imposant verval, waar ik stil van word.

Wat is het?

Het is een schilderij.

Wat is er te zien?

“Innenraum” is de Mozaïekkamer in de nieuwe Rijkskanselarij, de regeringskantoren van Adolf Hitler in Berlijn. Het gebouw is ontworpen door de nazi-architect Albert Speer. Letterlijk de steengeworden grootheidswaanzin.

Waarvan is het gemaakt?

De materialen die in het werk zijn gebruikt zijn olieverf, acrylverf en papier op doek

Op welke manier is het beeld ontstaan?

De toegepaste technieken zijn een combinatie van schilderen, collage en decollage.

Welke beeldaspecten zijn belangrijk voor het beeld?

a)  Formaat:

287.5 x 311 cm, bijna vierkant maar nog net een landscape oriëntatie.

b)  Licht:

De nissen aan de zijkanten zijn vooral heel duister, voorzien van veel schaduw. Het licht door de ramen in het plafond lijkt door tralies en hoogte vooral heel onbereikbaar.

c)  Ruimtesuggestie:

Suggestie van ruimte wordt vooral gewekt door een zeer sterk symmetrisch lijnperspectief.

d)  Standpunt:

Het standpunt is stahoogte, maar door de hoogte van de ruimte wordt het bijna een kikkerperspectief

e)  Kleur:

Het is een duister palet, de toegepaste kleuren zijn zwart, omber, grijs, oker en wit. Wat er aan kleur is aangebracht is in een vergelijkbare sterkte, vrijwel alles is pasteus.

Er zijn gemengde kleuren gebruikt.

Er is weinig tot geen sprake van kleurcontrast, het werk is bijna een zwart wit afbeelding, de contrasten zijn dus hoofdzakelijk licht donker.  

f)  Beweging:

Ondanks het zeer statische, eenzame, verstilde beeld is er naar mijn gevoel toch sprake van beweging. Maar dan vooral de beweging die je zelf door het schilderij maakt door de ritmes in de zuilen, de tegels en de getraliede ramen, terwijl het symmetrische perspectief je meeneemt naar het mysterieuze attribuut, net onder het centrum. Kiefer laat geheel aan de verbeelding van de toeschouwer wat dat object is.  

g)  Vorm:

Het beeld is tekenachtig (lijnen) vooral in het traliewerk in het daklicht en de tegelvloer. Ook is het schilderachtig (vlakken) op de overige delen.

De zaal Is zeer ruimtelijk verbeeld. Over het algemeen een statisch beeld, maar er is toch ook sprake van een hoge mate van dynamiek, door de ritmes in de vloer, de pilaren en het glazen getraliede dakramen.

De vormen zijn niet decoratief. Ik zou het niet op de beschuitbus hebben.

h)  Mate van abstractie:

De mate van abstractie van het werk is nihil, ik vind het werk volledig figuratief. Het enige wat je abstract zou kunnen noemen is het mysterieuze object.

i)  De compositie is een symmetrisch centraal. De richting waarlangs de elementen zijn geplaats is diagonaal en strikt in lijn met het perspectief. De wis- of meetkundige benadering is dat er geordend is binnen een balk.

Er is sprake van ritmes in zuilen, pilaren tralies.

j)  Materialiteit, het verval wordt benadrukt door zowel het gebruikte materiaal alsook de wijze waarop het is aangebracht.

Welk karakter heeft het beeld?

Expressief mededelend.

Welke betekenis heeft het beeld?

De bedoeling van Kiefer met dit werk moet, volgens het bijschrift, gezien worden in het kader van de Duitse oorlogshistorie; Hij stelt vooral de vraag: Wat zouden we ons eigenlijk moeten herinneren?

Welke betekenis heeft het beeld voor jou?

Een mooie herinnering, het is het eerste werk van Kiefer dat ik ooit heb gezien. Het was tijdens een schoolexcursie, inmiddels zo’n 40 jaar geleden. Het maakte toen op mij -als puber- al een diepe indruk.

Nu belichaamt het voor mij vooral verval, verlies, verdriet en tegelijkertijd het kwaad, de boosaardigheid, en misschien zelfs de dood.