Beweging, ritme en herhaling

Achtergrond futurisme

Het futurisme (Italiaans futuro, "toekomst") is een van oorsprong Italiaanse beweging en kunststroming aan het begin van de 20eeeuw, ontstaan uit het kubisme. Enkele kenmerken van het futurisme zijn beweging, ritme en herhaling om snelheid, energie, agressie, innovatie en nieuwe technologie weer te geven. Filippo Marinetti schreef het 'Futuristisch manifest'. Het manifest beoogde een toekomst gedreven door strijd, aanval en beweging:

“Wij willen de oorlog verheerlijken – enige hygiëne van de wereld – net als het militarisme, het patriottisme, de verwoestende gebaren van de anarchisten, de Ideeën zo mooi om voor te sterven, en de minachting voor de vrouw.”

Volgens de futuristen moet kunst volledig gericht zijn op de toekomst, en niet op het verleden. Daarbij omarmden ze delen van het kubisme, met name de vormvereenvoudiging. Vormen worden fragmenten in beweging.  Bekende futuristen (“en hun werk”) zijn Russolo (“Dynamiek van een auto”), Balla (“Dynamiek van een aangelijnde hond”) en Boccioni (“Krachten van de straat”).

Huiswerk opdracht les 17

Schilder beweging in de stijl van de futuristen. Het onderwerp is dans of sport. Beweging in een beeld laat je zien door ritme en herhaling van vormen, kleuren en lijnen. Futuristen werkten met sterke vereenvoudiging van vorm en probeerden verschillende momenten van een beweging in één beeld te vangen. Vaak leidde de herhaling van een vorm tot een nieuwe en soms bijna onherkenbare vorm.

Schilder op een donkere achtergrond met droge kwast een schets en ga daarna met paletmes pasteus schilderen. De verf met muurvuller mengen eventueel zand toevoegen.

Ideeën

Bij beweging en sport is mijn eerste associatie vanzelfsprekend de kartsport en de successen die onze zoon Bart daar heeft gevierd. Beweging vanuit een zijwaartse perspectief heb ik tijdens de lino opdracht al uitvoerig gedaan. (Zie pagina 65 en 75) Ik wil nu proberen een voorwaartse beweging (dus naar de kijker toe) uit te beelden. Het blijkt erg lastig om die bewegingsdynamiek weer te geven, In mijn pogingen lijkt meer of Bart heen en weer geschud wordt in plaats op je afkomt. Te weinig met perspectief gedaan, denk ik.

Nu ik er een tijdje mee bezig ben bedenk ik me het volgende. Ook al is het verleidelijk, -ik heb honderden professionele foto’s van Bart in actie- toch vind ik het eigenlijk niet zo leuk om weer hetzelfde te maken.  

Ik ben dus wat gaan rondneuzen op zoek naar sportieve platen met pasteus schilderwerk. Ik stuitte op het werk van Bohzena Fuchs. Prachtige platen van surfen, skiën en duiken, allemaal boordevol beweging, maar het ritme en de herhaling ontbreekt.

Ik moet dus letterlijk terug naar de tekentafel!

Idee

Juist in deze periode begint het Formule 1 seizoen 2024. Dat bracht mij op het volgende idee. Een weergave van een pitstop van een formule 1 auto. De beweging die ik dus vooral wil neerzetten is rotatie, gecombineerd met de beweging van het wisselen van een wiel. Een bandenwissel van een F1 auto duurt minder dan 2 seconden, vandaar de titel.

Formule 1 lijkt in termen goed te passen bij veel aspecten van het futurisme: Beweging en snelheid (een F1 bolide kan snelheden tot 360 km/u bereiken), herhaling (in één race 50+ keer hetzelfde traject afleggen), natuurlijk is het industrieel en zeer innovatieve technologie. Maar ook: géén geschiedenis, alleen vooruitkijken hoe het nog sneller kan, en… (helaas) nog steeds geen vrouwelijke coureurs!

Voor inspiratie een filmpje van RedBull bekekenen over een F1 bandenwissel. Het filmpje gaat over de choreografie van een pitstop, dus heb ik dans en sport in één keer te pakken. Ook het pasteuze schilderwerk past goed, de hitte van een F1 motor (1000 C°) doet de lucht trillen en maakt het beeld dus minder scherp.

Het idee is om het wiel centraal te zetten en de verplaatsing van het wiel en de rotatie weer te geven door cirkelsegmenten om het wiel te plaatsen. Uit het filmpje een pakkend screenshot gemaakt en die als leidraad voor het maken van dit werk gebruikt.  

Aanpak canvas

Allereerst vroeg ik me af waarom mijn canvas plat zou moeten zijn. Als ik toch pasteus ga schilderen en de verf dus 3D wordt, waarom dan het canvas niet ook in 3D? Kon geen goede reden bedenken om het niet te doen, dus…

…heb ik heb geprobeerd om de hele pitstop terug te brengen tot een eenvoudig reliëf in grijs werkkarton. De vormen zijn gebaseerd op acceleratie, deceleratie en rotatie. De eenvoud was noodzakelijk, niet alleen omdat het hoort bij futurisme, maar ook omdat het maakbaar moest zijn. Een enorme vormvereenvoudiging! Ik heb daarna het karton licht geplamuurd, geschuurd en een paar keer in de gesso gezet.

Aanpak schilderwerk

Uiteindelijk heb ik -met het paletmes- drie lagen verf en muurvuller aangebracht. Aan pasteus schilderen moest ik erg wennen. Ik hou van voorspelbaarheid en controle. De combinatie Theo, sneldrogende plamuur, acrylverf en paletmessen is allesbehalve voorspelbaar en gecontroleerd. Maar dat maakt het ook spannend en leuk.

Omdat ik dat goed bij F1 vond passen heb ik het werk tot slot in hoogglans vernis gezet. Over het eindresultaat ben ik -in het licht van de opdracht- best tevreden. Ik heb me wel voorgenomen om te gaan oefenen in het hanteren van een paletmes. Als ik het werk van Bohzena Fuchs bekijk kan ik daar nog een hoop vooruitgang boeken

Idee

Terwijl ik bezig was met het maken van de pitstop bekroop mij het gevoel dat ik toch ook een statement tegen die hele foute futurisme beweging moest maken. De uitgangspunten als verheerlijking van oorlog (extra stuitend in deze tijden…!) en de kwalijke minachting voor de vrouw maken dat ik een oprechte aversie tegen de stroming voel, en vond dat ik daar ook iets mee moest doen. Het is weliswaar een tegengeluid na ruim honderd jaar, en lang nadat de beweging heeft opgehouden te bestaan, maar beter laat dan nooit!

Ik wil de attributen van de futuristen -beweging, ritme en herhaling- gebruiken voor een voorstelling die verder in alles een tegenhanger is van deze stroming. Een klassieke, traditionele en romantische voorstelling met een vrouw in één van de twee hoofdrollen.

Klassieke dans: Ballroom!

Aanpak

Om de figuren in beweging goed neer te zetten heb ik een stijldans filmpje gedemonteerd en er een aantal stills uitgehaald die samen weer de hele beweging van mijn werk vormen.

Omdat het schilderen op gesso goed was bevallen weer een grijze kartonplaat genomen en in de gesso gezet. Een warm-grijze band opgezet met een verloop naar titanium wit boven en onder. De overgang verzacht met droge spalters.

Voor het schilderwerk aan de dansers heb ik geen muurvuller maar een matte gel gebruikt.

Om de drie futurisme elementen weer te geven heb ik het volgende gedaan:

• De dansbeweging benadrukt door voor een langgerekte canvasvorm te kiezen en de laatste kwastrichting van de achtergrond horizontaal.

• Op het passe-partout geschilderd om de illusie van beweging verder te versterken.

• Het ritme is -naast de natuurlijke associatie van ritme bij dans- ook duidelijk onderdeel van de aaneenschakeling van 7 posities.

• Deze 7 posities belichamen natuurlijk ook de herhaling.

• Naast de keuze voor het romantische onderwerp heb ik de volgende elementen gebruikt als maximaal protest tegen het futurisme.

• Zowel de dansers als de achtergrond vooral in niet-kleuren en onverzadigde pastelkleuren gezet, geen agressieve schreeuwende complementaire of kleur-tegen-kleur contrasten.

• Gevoelsmatig hoort symmetrie bij futurisme, vandaar het asymmetrische passe-partout.

• De indeling met de voeten bijna op de onderrand van het passe-partout symboliseert het met beide benen (28 benen!!) stevig op de grond staan. Geen hoogdravend futuristisch gedoe dus.

  
  

Wat heb ik ontdekt en geleerd?

• Het is heel fijn werken met acrylverf op grijs werkkarton (1,9mm dik) dat ik eerst met gesso had behandeld.

• Zowel voor het kartonnen 3D canvas als voor het schilderwerk op de overgang tussen canvas en passe-partout zou het doorbuigen van het karton funest zijn. De kartonnen sculptuur zou onvermijdelijk losbreken en de acrylverfverf op de naden doorscheuren, zo ook bij het passe-partout. Om dat te voorkomen heb ik beide werken in een vroeg stadium op een foamplaat gelijmd, dit om het buigen van het karton te voorkomen.

• Als je pasteus geschilderd hebt is het een goed idee om je werk liggend te laten drogen. Na de eerste laag op de F1 band had ik behoorlijk wat “zakkers”.

• Effect van paletmes voor mij nog heel onvoorspelbaar. Nu wel een setje met een paar verschillende maten gekocht, en dat maakt het manoeuvreren wel wat makkelijker. Het lijkt in ieder geval alsof ik minder gevolgschade heb als ik een kleiner paletmes gebruik. Met gevolgschade bedoel ik het effect dat je een fraai stukje met je mes hebt “geboetseerd”, maar in de daaropvolgende streken het mes dat fraaie stukje weer raakt en beschadigd, terwijl dat niet de bedoeling was.

• Ik heb hier en daar wat lijnen kunnen maken door het paletmes op zijn kant te houden en de verf “op te duwen”.

• In de uitvoering van de pitstop zit een gemiste kans. De dynamiek, de snelheid en beweging van het moment was aanzienlijk sterker tot uiting gekomen met meer dan twee geel gehandschoende handen. Door het 3D canvas niet nog even snel toe te voegen. (Toch een reden gevonden om een 2D canvas te gebruiken…)

Feedback

Schilderwerk zoals ik niet eerder van je gezien heb. Gaat heel goed. Origineel idee om het canvas 3D te maken, maar door er een object van te maken (die min of meer los staat van de (statische) achtergrond neem je een heel deel van de beweging weg. Als de beweging ook in de achtergrond zit wordt het veel krachtiger.

Leuke vondsten in het Ballroom schilderij. Qua stijl heeft het een gelijkenis met de Blauwe Danseres van Gino Severini.

Bastiaans reactie op de onvoorspelbaarheid van het paletmes: Een heel belangrijk aspect van het maken van een schilderij is het begrijpen van materiaaleigenschappen: vervloek het niet, maar wen eraan en benut het!