Clair obscur

Theo
5 feb 2024
4 minuten om te lezen

Theorie

Nadat we vorige week vooral naar licht en schaduw hebben gekeken krijgen we vandaag een verdere toelichting op Clair-Obscur. Zoals in de vorige les gezien is in het werk van Rembrandt deze techniek duidelijk zichtbaar.

De werkwijze bij Clair-Obscur is beginnen vanuit het donker en het beeld te laten ontstaan door elementen “aan te lichten”.

Oefening tijdens de les

De opdracht was om een voorwerp mee te nemen waar je iets mee hebt – een dierbare herinnering of iets dergelijks. Helaas was ik dat vergeten, en heb uit de stilleven kast een stormlampje gepakt. In les zijn we aan de huiswerkopdracht begonnen, wat inhield dat je het gekozen voorwerp in een magisch licht gaat zetten. Licht je voorwerp op een bijzondere manier aan en maak daar een fotootje van. Vervolgens start je vanuit een donkerbruin/donkerblauw geschilderde ondergrond met daarop het in grove vlekken aangeduide voorwerp. Werk toe naar steeds lichtere kleuren in verschillende lagen en probeer met behulp van het licht jouw voorwerp vorm te geven. Betrek daarbij ook de achtergrond! Kijk voor inspiratie naar het werk van Caravaggio, Rembrandt en Frans Hals.

Tijdens de les begonnen eerst een fotootje gemaakt, niet echt goed gelukt en de belichting was zeker niet magisch. Toch begonnen met de achtergrond, en daar in vlekken de contouren van het lampje ingezet. Was niet heel enthousiast, ik heb geen mooie herinnering aan een stormlantaarntje en de foto is verre van inspirerend.

Ik heb in stift nog wel geprobeerd om een schetsje te maken van een afbeelding met het lantaarntje die de sfeer van Clair-Obscur ademt. Dat is me niet gelukt. De lichtbron van een Clair-obscur werk -en dus ook het magisch licht bij Caravaggio en Rembrandt-is vrijwel nooit in het beeld te zien is. In uitzonderlijke gevallen één enkel kaarsje. Het is in ieder geval meestal één lichtbron, en die lichtbron is bijna nooit het onderwerp van het schilderij. Nicole maakte deze week de uitzondering die deze regel bevestigt. Een hele sfeervolle plaat van een kaars en kandelaar.

Het geheim van de meester

Om Clair-obscur beter te begrijpen heb ik gekeken naar “Het geheim van de meester” over de nachtwacht. Een heel interessant deel ging over de onderschildering. De oude meesters schilderden de hele afbeelding in eerste instantie in verschillende tinten van donkere kleuren op een donkere achtergrond. Dit zogenaamde doodverven maakte dat het licht-donker contrast al in deze laag is verwerkt, en daar dus bij het aanbrengen van de kleur veel minder aan hoeft te worden gedaan.

Overnieuw

Met deze nieuwe inzichten besloten niet verder te gaan met de lantaarn, maar een onderwerp te kiezen wat mij echt dierbaar is, en zich beter leent voor een Clair-obscur afbeelding.

Idee

De dierbare herinnering is uiteindelijk een bouwpakket geworden die ik 12 jaar geleden samen met mijn zoon Bart heb gemaakt. Het was een -natuurlijk zeer gedetailleerde- bouwdoos van een sportauto, een Caterham BDR belt drive series R. We zijn er samen ruim drie maanden mee bezig geweest. Het resultaat is een zeer natuurgetrouwe replica, schaal 1:12.

Ik vind het een leuk idee om een oude schildertechniek met een moderner onderwerp te combineren. Daarnaast is bij mij het magisch licht dus een fictieve magische straatlantaarn geworden.

Aanpak foto

Allereerst had ik natuurlijk een geschikte foto nodig. Het -12 jaar oude- model had eerst een grondige schoonmaakbeurt nodig. Daarna ruimte gemaakt in een kast op zolder. Op die plek kon ik een foto zonder buitenlicht maken. Ik heb de achtergrond verduisterd met een zwarte doek, en de auto op een zwart foamboard gezet. Een flexibel kluslampje deed dienst als straatlantaarn. Omdat de lak na 12 jaar een beetje dof is geworden, de neus en spatborden bevochtigd met een beetje water. Daarna heb ik veel camera-standpunten en posities van de lichtbron geprobeerd tot een compositie waar ik tevreden mee was.

Aanpak Schilderwerk

Het schilderwerk bestond uit de volgende stappen:

Achtergrond opgezet. Dit zijn uiteindelijk 3 lagen geworden. Twee lagen Pruisischblauw, gebrande omber en een beetje cadmiumrood. Tijdens het mengen lijkt het diepzwart, maar bij het mengen naar een iets minder verzadigde variant wordt het al heel snel een groene tint. Heel mooi voor het asfalt op de voorgrond (vormt later een prachtig complementair contrast met de rode auto) maar niet zwart genoeg voor de nacht.
De derde laag is daarom Pruisischblauw met een beetje zwart. Alleen vanuit het midden naar rechtsboven aangebracht.
Linksboven subtiel de lichtbundel van de lantaarn gezet, de lichtplek op de grond hard aangezet. De overgangen ingewerkt met droge spalters.
Het papier bobbelt enorm, en is linksboven overwerkt, en knakt. Omdat ik het papier erg stevig -met meer lagen tape heb vastgezet- was er onvoldoende ruimte om uit te zetten. Jammer! Blijft ook lastig...
In navolging van de oude meesters nu een onderschildering gemaakt in enkele verschillende licht en donkertonen.
Dit laatste gebaseerd op een soort lichtkaart, om te bepalen waar ik lichtere en waar ik donkerder tinten zou willen zetten. Eigenlijk ben ik handmatig aan het raytracen.
Voor sommige delen werkt de onderschildering perfect, voor andere delen kost het veel tijd en lagen om de juiste lichte toon te treffen. Misschien had ik op die plaatsen de onderschildering al veel lichter moeten maken? De felrode onderdelen en de bijbehorende hooglichten zijn daardoor heel vaak overgeschilderd.

Ik heb (bijna) niet getekend, bij het frame van de voorruit zag ik geen andere mogelijkheid dan met een sleper toch een soort lijn te trekken. Naast het bekijken van “Het geheim van de meester” heb ik ook nog gekeken naar de Nachtwacht op hyper-resolution.org. Daar is prachtig te zien dat Rembrandt heel veel gebruik maakt van hele subtiele vlekjes om zijn beeld te realiseren.

Deze keer dus -in tegenstelling tot vorige week- wel de details verder uitgewerkt. Nu eens niet gepoogd om het fotografisch te doen maar middels steeds kleinere vlekjes met een klein penseel.
Elke keer van rechts naar links meer detail gaan aanbrengen, omdat dat in deze afbeelding van donker naar licht is

Wat heb ik geleerd en ontdekt?

Fijne van Clair-obscur lijkt te zijn dat, nadat je de achtergrond en de donkere vlakken hebt opgezet de lichtere delen steeds meer precisie vragen.
Ik kan het papier beter wat minder vast opzetten, zodat het meer ruimte heeft om uit te zetten. De tape kan beter losgaan dan dat het papier beschadigd.
Dat bij deze aanpak en dit resultaat het wel voelt als een werk van mij!