Paneel beschilderen

Voorbereiding

Multiplex bij de Praxis gehaald. Kleinste maat is 61 x 125, dus leek 3 even grote stukken me het beste idee. De soort is Okoumé, en ik heb gekozen voor 1cm dik. Ik had gehoopt dat dat zou helpen tegen het kromtrekken, maar dat bleek niet het geval. Toen ik één kant in de gesso had gezet trokken de platen behoorlijk krom. De andere kant ook bewerkt en gelukkig trokken beide panelen weer redelijk recht. Drie lagen normale gesso en twee lagen Liquitex opgezet. Eén paneel wit en één paneel zwart. Die laatste omdat ik in het werk van Ruth gezien had dat een zwarte gesso een bijzonder effect heeft op de kleuren die je daar overheen zet.

Opdracht les 32

Maak een familieportret in "zwart-wit", waarin je met toevoegingen van een enkele kleur (een transparante vlek, een ledemaat of gekleurde breuk of verbindingslijn) verstoring of vervreemding laat zien. Een barst in de façade. Kijk naar het werk van Zhang Xiaogang.

Probeer in transparante laagjes over elkaar tot zachte toonovergangen tussen witten en zwarten te komen. Gebruik kleurvlakken/kleurlijnen om een groot contrast te genereren met het "fotografisch" zwart-wit.

Acrylverf met misschien wat collage-achtige technieken, een stukje gekleurd papier bijvoorbeeld of een "rode draad". Probeer in ieder geval te spelen met dekkend en transparant, kleur versus zwart-wit.

Idee

Ik vind het een bijzondere opdracht.

Toen me duidelijk werd dat het geen gebruikelijk familieportret ging worden was mijn gedachte dat, als ik een kink-in-de-familie-kabel moet aanwijzen, ik nooit iemand uit mijn eigen gezin zou kunnen of willen kiezen. Vooral omdat ik die kink -zonder een greintje overdrijving of zelfspot- zelf ben. Maar… omdat ik tijdens het maken van dit werk niet doorlopend met die confronterende gedachte bezig wil zijn had ik tijdens de les al een andere keuze gemaakt. Een foto van mijn moeder Annie op ongeveer negenjarige leeftijd.

Na dat ik er een tijdje over had nagedacht is dit eigenlijk de beste keuze die ik in het kader van deze opdracht heb kunnen maken. Mijn moeder is eind vorig jaar (2023) overleden. Ik heb altijd een hele fijne en nauwe band met haar gehad en ik mis haar nog vaak. Na de diagnose dementie heeft zij de laatste jaren van haar leven in een verpleeghuis gewoond. Ik heb haar daar veel bezocht, en we hebben veel gekletst, vooral over vroeger. Ze vertelde dan veel over haar jeugd. Haar biologische moeder is overleden toen ze nog heel jong was. De foto waarop mijn werk deze week gebaseerd is, is niet lang daarna genomen. En toen er na enige tijd een stiefmoeder op het toneel verscheen bleek zij te zijn zoals het stereotype, een koude en kille vrouw. Mijn moeder was een heel vrolijk, extravert en nogal druk kind, en dat botste vaak met haar tweede moeder. Als enige van vier kinderen werd zij dan ook -zeer tegen haar zin- naar een kostschool gestuurd. Het antwoord op haar smeekbede om toch vooral niet heen te hoeven was: “Ik heb al een koffer voor je gekocht dus nu moet je daar wel naar toe.” Als je het dus hebt over emotionele turbulentie achter een kalme façade dan is dit voor mij wel een heel duidelijk voorbeeld.

Daarom voelt het goed om mijn moeder af te beelden als een vrolijk meisje, in een verder grauwe en grijze context. De kink in de kabel is daardoor eigenlijk meer het zonnetje in huis geworden.

Om dat gevoel weer te geven heb ik niet gekozen voor één kleur -zoals de opdracht voorschreef- maar voor een full color portret.

Compositie

Haar broertje, die links op de originele foto staat, draagt -voor wat ik wil maken- eigenlijk niets bij. Sterker nog, het zou een deel van de kracht van de compositie wegnemen. Door de afmeting van mijn paneel zouden dan alle gezichten noodgedwongen een stuk kleiner moeten worden en door zijn lichte kleding gaat hij een deel van de aandacht opeisen. De vorm van het paneel leent zich ook veel beter voor het vangen van de drie vrouwen in één beeld. Kortom, ik heb oom Piet ervan afgesnoeid. 

Aanpak

• Tijdens de les begonnen met de achtergrond, overgang gemaakt van zwart naar grijswit. Ik merk dat ik weer een expliciete richting in het schilderwerk aan het aanbrengen ben, deze keer verticaal. Omdat dat bij de vorige opdracht verplatting tot gevolg had heb ik besloten om er nu een willekeurig gekwaste laag overheen te zetten. Tijdens het aanbrengen van deze laag een aantal keer met een plantenspuitje de verf vloeibaar gehouden. Later nog een laagje zinkwit, en aan de bovenkant nog wat titaniumwit gekwasterd.

• Voorraadje zwart gefabriceerd van Phtalo blauw, gebrande- en ongebrande omber, karmijnrood en oker.  

• Grove schildering van het zwart-wit deel van het werk opgezet. Vooral in snelle impulsieve streken het donker licht contrast proberen te vangen. Linksonder overgang gespalterd van grijs naar zwart.

De les hiervoor had ik -tijdens de toelichting bij Margit’s werk- opgeschreven dat een hoekje linksonder in een andere kleur/textuur dan de achtergrond aan de bovenkant bijdraagt aan de diepte van een werk. Blij met het effect, het breekt het grote zwarte vlak en tegelijk benadrukt het dat dat deel van het werk zwart-wit is.

• De eerste laag kleur aangebracht. De huidskleur gaat heel aardig, tot het laatste moment wanneer ik er te veel geel aan toevoeg. Nu corrigeren is geen goed idee, denk aan de sinaasappel in de vorige opdracht… paars van de grote strik ziet er goed uit, paars van de kleding is, net als het grijs linksonder, aan de rechterkant in het zwart gespalterd. Hier benadrukt het de kleur aan de rechterkant heel subtiel.

• Vandaag de details van Marie en Aaf aangebracht, veel met kleine penselen gewerkt. Alleen gebruik gemaakt van “homemade” zwart, ivoorzwart, zinkwit, titaniumwit en een matte medium. Veel (semi-) transparante laagjes over elkaar gezet om overgangen tussen witten en zwarten te maken. Veel zinkwit gebruikt om de overgangen nog zachter te maken.

• Ik merk in dit stadium dat de foto eigenlijk geen details bevat, en ik voor de details eigenlijk vooral op gevoel aan het fantaseren ben. Ik moet de vraag beantwoorden hoe ik denk dat de scherpte achter de vage foto eruitziet.

• De volgende stap was mijn moeder in detail in kleur schilderen. Dat deed me emotioneel heel veel en ik vond het nogal spannend. Normaal teken en schilder ik om het doen, om het proces van iets maken en niet zozeer voor het resultaat.

  Bij dit werk voelde ik een soort druk dat ik per se wilde dat het resultaat heel erg goed zou zijn, iets wat ik anders nooit heb. Ik ben dan ook lang bezig geweest voordat ik het gevoel had dat de gelijkenis goed genoeg was. Heel blij met het uiteindelijke resultaat.

  Er staat een vrolijke spring-in-het-veld, die me aankijkt zoals zij dat ook deed. En dat is precies zoals ik haar graag neer wilde zetten.

Omdat ik van de vage zwart wit foto uit moest gaan heb ik voor de huidskleuren -tinten en -tonen gespiekt bij andere portretten. Daarbij heb ik veel geleerd van het kijken naar de werken van Louis Hagen. Leuk detail, op de foto’s die ik van dit werk heb gemaakt herkende Google mijn moeder zonder om bevestiging te vragen.

• Om het werk en de kleuren te conserveren heb ik er tot slot een matte Molotow clearcoat met UV-bescherming overheen gespoten.

Wat heb ik geleerd en ontdekt?

• Ik weet niet of dit technisch mijn beste werk is, en dat maakt me eigenlijk ook niet zo heel veel uit. Het voelt in ieder geval als het mooiste wat ik tot zover heb gemaakt.

• Schilderen op hout is fijn, geen gedoe met verzadigd papier, beschadigde toplaag, bobbelen en ander typisch papier gedoe

• Zwarte gesso werkt heel goed als onderlaag. Bij het maken van de lichte achtergrond vergemakkelijkt het de overgang naar een donkerder tint (grijs) behoorlijk. Zwarte Gesso van Amsterdam gebruikt, smeert fijn en vloeit prima.

• Toen ik in de buurt van het gewenste resultaat kwam heb ik regelmatig afstand genomen om echt heel goed te gaan kijken. Niet onmiddellijk daarna gaan kwasten, dus nog niet gelijk gaan corrigeren maar eerst opgeschreven waar ik dacht dat er nog veranderingen nodig waren.

  Dan even wat anders gaan doen. De volgende sessie met het lijstje in de hand aan de slag, en dan alleen de aanpassingen gemaakt waar ik nog steeds in geloofde. Dat was zeker niet alles op het lijstje.

  Op die manier dus in de laatste sessies het impulsieve uit mijn aanpak gehaald. Datgene wat voor de grovere opzet heel goed werkte aan het einde dus niet meer gedaan.

• Een nevelende plantenspuit werkt fijn om het acryl wat vloeibaarder te maken en te houden, want slow drying medium is wel erg slow…

Feedback

• De enige kritiek die ik erop kan hebben is dat er niet op een verstorende manier gebruik is gemaakt van kleur, maar dat het een “normaal” portret is.  Je hebt uitgelegd waarom.

• Het is een schilderij gebleven, prachtig geschilderd.